تینا مزدکی_ محمدامین آقامیری، دبیر شورای عالی فضای مجازی، به تازگی مدعی شده است ایران به فناوری‌هایی برای مختل کردن یا از کار انداختن سرویس استارلینک نیز دست یافته است و این فناوری‌ها از نظر فنی «عملیاتی و آماده» هستند.
چرا سیاست‌گذاران به‌جای شناخت و مدیریت فناوری‌های جدید، اغلب به مقابله با آن‌ها روی می‌آورند؟ چرا تجربه مواجهه با ویدئو، ماهواره و اینترنت نتوانسته مسیر سیاست‌گذاری در برابر فناوری‌های نوظهور را تغییر دهد؟ مرضیه ادهم، پژوهشگر حوزه اینترنت و فضای مجازی، با ارجاع به نظریه «نشر نوآوری» توضیح می‌دهد که چگونه مقاومت در برابر پذیرش فناوری در ساختار تصمیم‌گیری می‌تواند به سیاست‌هایی منجر شود که نه‌تنها مانع گسترش فناوری نمی‌شوند، بلکه امکان مدیریت پیامدهای آن را نیز محدود می‌کنند.
او با اشاره به استفاده گسترده مردم از فیلترشکن، معتقد است ناکامی فیلترینگ و ناتوانی در مدیریت دسترسی کودکان به پلتفرم‌ها، نمونه‌هایی از پیامدهای این رویکرد هستند؛ رویکردی که به گفته او، در مواجهه با فناوری‌هایی مانند استارلینک نیز ادامه دارد.
مقاومت در برابر فناوری چگونه به سیاست‌گذاری راه پیدا می‌کند؟
مرضیه ادهم در پاسخ به این پرسش که چه توضیحی برای رویکردهای سلبی وجود دارد که به‌جای شناخت و مدیریت فناوری‌های جدید، بر جلوگیری از ورود و گسترش آن‌ها متمرکز است، می‌گوید:«دلایل مختلف و نظریه‌های متفاوتی وجود دارد، اما فکر می‌کنم نظریه «نشر نوآوری» راجرز که سال‌هاست مطرح شده، می‌تواند این رفتارها را به‌خوبی توضیح دهد.»
او در ادامه افزود:« به‌طور کلی، در مواجهه با فناوری، نوآوری و تکنولوژی، سه نوع نگاه وجود دارد:
- یک گروه پیشرو؛ یعنی از نوآوری استقبال می‌کنند، خیلی زودتر از دیگران به سراغ آن می‌روند، از آن استفاده می‌کنند و به گسترشش کمک می‌کنند. حتی ممکن است گاهی خطرات یا مشکلات احتمالی آن را نبینند، چون می‌خواهند زودتر از دیگران از فناوری جدید استفاده کنند. مثلاً کسانی که زودتر از بقیه جدیدترین مدل یک محصول را می‌خرند یا پلتفرم‌های جدید را نصب می‌کنند و به کار می‌گیرند.
- دو، گروه پذیرندگان دیرهنگام نوآوری؛ این افراد در برابر تغییر مقاومت زیادی دارند. برای مثال، وقتی تلفن‌های دکمه‌ای قرار بود جای خود را به گوشی‌های هوشمند با سیستم‌عامل اندروید بدهند، بعضی افراد با افتخار سال‌ها از همان مدل‌های قدیمی استفاده می‌کردند یا به‌راحتی در شبکه‌های اجتماعی حساب کاربری نمی‌ساختند.
- سوم، گروه مقاوم در پذیرش نوآوری یا کسانی که در برابر آن مقاومت می‌کنند.»
مرضیه ادهم: اکثریت جامعه بین این دو طیف قرار می‌گیرند. یعنی نه در پذیرش نوآوری بیش از حد پیشرو هستند و نه به‌شدت در برابر آن مقاومت می‌کنند. این گروه را می‌توان بخش میانی جامعه دانست. مسئله از جایی خطرناک می‌شود یا به گره می‌خورد که افرادی با تأخیر زیاد در پذیرش نوآوری یا کسانی که در برابر آن مقاومت می‌کنند، در جایگاه حکمرانی قرار بگیرند.
این پژوهشگر حوزه اینترنت و فضای مجازی در پاسخ به این پرسش که چرا سیاست‌هایی که با هدف جلوگیری از گسترش فناوری‌هایی مانند ویدئو، ماهواره، اینترنت و شبکه‌های اجتماعی اجرا شده‌اند، نتوانسته‌اند مانع استفاده گسترده مردم از این فناوری‌ها شوند، توضیح می‌دهد:«طبقه حکمران باید نسبت به میانگین جامعه نگاه پویاتری داشته باشد، آینده‌پژوه باشد و چند گام جلوتر را ببیند. حتی اگر قرار است تنظیم‌گری کند یا قانونی وضع کند، باید از میانگین جامعه جلوتر باشد و مانند یک شطرنج‌باز، چند حرکت بعدی را پیش‌بینی کند. اما وقتی در جایگاه تصمیم‌گیری، از گروهی باشی که در برابر پذیرش نوآوری مقاومت می‌کند، به‌جای اینکه فناوری را بشناسید، ساختار آن را یاد بگیرید و درباره نحوه استفاده و تنظیم‌گری آن تصمیم بگیرید، صرفاً با نگاه تهاجمی به آن نگاه می‌کنید. می‌گویید با یک تهاجم مواجه هستم و باید جلوی آن را بگیرم، دیوار بسازم و اساساً آن را نپذیرم.»
فیلترینگ مانع فراگیر شدن فناوری‌ها نشد
به گفته ادهم وقتی فناوری پذیرفته نشود و به درستی شناخته نشود، آمادگی لازم در برابر آن نیز به وجود نمی‌آید، زیرا بیشتر راهبرد را بر حذف آن فناوری، نادیده گرفتنش یا فیلتر کردنش بنا شده و استراتژی در همین میدان محدود می‌شود. او می‌گوید:« با چنین رویکردی، فناوری تو را دور می‌زند و از سیاست‌گذاری‌ات عبور می‌کند. در حالی که آمارهای مصرف نشان می‌دهد که این مدل سیاست‌گذاری پاسخ نداده است، در چنین وضعیتی برای مرحله بعد هم راه‌حل مشخصی ندارید. همین اتفاق در گسترش ویدئو در ایران، در مواجهه با ماهواره، اینترنت و شبکه‌های اجتماعی رخ داده است. شما بیشتر مهره‌های خود را با هدف جلوگیری از ورود این فناوری‌ها حرکت می‌دهید. نکته جالب اینجاست که وقتی این فناوری‌ها وارد عرف جامعه می‌شوند، استفاده از آن‌ها بسیار گسترده می‌شود.»
پلتفرم‌های داخلی با بستن اینترنت بین‌المللی رشد نمی‌کنند
این کارشناس همچنین در پاسخ به این پرسش که آیا سیاست فیلترینگ به هدف خود رسیده است، می‌گوید:« داده‌های مربوط به مصرف اینترنت در ایران نشان می‌دهد که ۸۵ درصد مردم از فیلترشکن استفاده می‌کنند. این آمار، نشان می‌دهند که سیاست فیلترینگ به هدف موردنظر خود نرسیده است. با این حال، به‌جای اینکه راهبرد دیگری برای مواجهه با فناوری داشته باشیم، همچنان همان مسیر قبلی را ادامه می‌دهیم. در حالی که می‌توانستیم ساختارمان را به‌گونه‌ای طراحی کنیم که این فناوری را بپذیریم، در زمین آن بازی کنیم و توانمندی خودمان را افزایش دهیم. حتی اگر قرار است پلتفرم داخلی طراحی کنیم، نباید آن را در یک فضای گلخانه‌ای و با بستن اجباری اینترنت بین‌المللی رشد دهیم. بلکه باید امکان رقابت فراهم باشد تا پلتفرم داخلی در یک فضای رقابتی رشد کند.
ادهم می‌گوید:« برای مثال، در حوزه اپلیکیشن‌های مسیریابی، شاهد بودیم که نمونه‌های داخلی توانستند عملکرد رقابتی‌تری داشته باشند و وارد چرخه مصرف مردم شوند. این تجربه را می‌توان با وضعیت شبکه‌های اجتماعی داخلی مانند بله و روبیکا مقایسه کرد که کمتر پذیرفته شد. بنابراین، می‌شد راهبردی طراحی کرد که هم نگرانی‌های موجود را برطرف کند و هم امکان بهره‌گیری از فناوری را فراهم آورد.»
مسدودسازی نه مانع ورود فناوری می‌شود، نه راه مدیریت آن را فراهم می‌کند
ادهم همچنین در پاسخ به این پرسش که این نوع تفکر مقابله با فناوری چه خروجی دارد، می‌گوید:«به هر حال، ما با موضوعاتی مانند حفاظت از داده‌ها، تنظیم‌گری و حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر، از جمله کودکان، مواجه هستیم و کسی منکر اهمیت این مسائل نیست. اما اینکه به بهانه این نگرانی‌ها اقدامی انجام ندهیم و صرفاً به مسدودسازی روی بیاوریم، نتیجه یک نگاه و طرز تفکر مشخص است. در نتیجه حتی در ایجاد همان دیوار آتشین نیز موفق نمی‌شویم که بتوانیم بگوییم از ورود فناوری جلوگیری کرده‌ایم. خروجی این تفکر، مقاومت در برابر پذیرش فناوری است. مقاومتی که وقتی فناوری فراگیر می‌شود، راه‌حل دیگری برای مواجهه با آن ندارد.»
آقامیری نماینده یک طرز تفکر است
او همچنین در پاسخ به این پرسش که چرا شخصی مانند آقامیری در شورای عالی فضای مجازی چنین رویکرد سلبی در مواجه با فناوری‌هایی مانند استارلینک دارد و از تجربیات گذشته در برابر فناوری استفاده‌ای نمی‌شود، می‌گوید:«مسئله صرفاً به یک فرد مشخص محدود نمی‌شود و بیشتر با یک رویکرد در ساختار تصمیم‌گیری مواجه هستیم و آقامیری نماینده این تفکر است، اما خودش فرد خاص و یگانه‌ای نیست که چنین نگاهی داشته باشد. ما افراد زیادی با این رویکرد داریم. ساختار شورای عالی فضای مجازی، طرح موسوم به صیانت که در کمیسیون اصل ۸۵ مجلس دنبال شد و بسیاری از قوانین دیگر، از همین تفکر تأثیر می‌پذیرند.»
او در آخر می‌گوید:«مسئله این است که نگاهی تهاجمی نسبت به هرگونه رشد، پیشرفت و توسعه فناوری وجود دارد و بعد از آن هم این حوزه رها می‌شود. نکته جالب اینجاست که پیامد بعدی همین رویکرد را به عنوان مثال در وضعیت کودکان هم می‌بینیم. وقتی کودکان زیر سن قانونی از فیلترشکن استفاده می‌کنند و هیچ راه‌حل مؤثری برای مدیریت این وضعیت نداریم، با نتیجه همان نوع نگاه مواجه هستیم. این رویکرد چنین خروجی‌ای به وجود می‌آورد و بعد ما هر بار از اظهارنظرهای عجیب‌وغریبی که در این زمینه مطرح می‌شود، تعجب می‌کنیم. در حالی که این اظهارنظرها برآمده از همان تفکری است که از ابتدا مبنای تصمیم‌گیری قرار گرفته است.»
58323
