دانشمندان دانشگاه آریزونا با بررسی بیش از ۱۰۰۰ نمونه بافتی متوجه شدهاند که از دست رفتن کروموزوم Y در سلولهای مردان اثری دومینویی در ژنتیک ایجاد میکند که زمینه شکلگیری کارسینوم یا تومورهای بدخیم بافت پوششی (Carcinomas) را فراهم کرده و میتواند نخستین نشانه برای پیشبینی ابتلا به سرطان باشد.
در میان ذخایر ژنتیکی بدن، کروموزوم Y در مقایسه با سایر کروموزومها ساختاری بسیار کوچک محسوب میشود، تا جایی که سلولهای دارای یک جفت کروموزوم X بدون حضور آن تمام فعالیتهای خود را پیش میبرند. با این وجود، خروج این کروموزوم جنسی مردانه از بافتها، مسیر سلامت بدن را منحرف کرده و خطر بروز بیماریهای پیچیده را به همراه دارد.
حذف این ساختار روندی رایج در بدن مردان است؛ به طوری که حدود ۴۰ درصد از مردان در دهه هفتم زندگی خود بافتهایی دارند که کروموزوم Y در آنها کاملاً از دست رفته و با رسیدن به ۹۰ سالگی این احتمال به مرز ۶۰ درصد میرسد. این پدیده «اثر موزاییکی» نامیده میشود؛ وضعیتی که طی آن سلولهای فاقد کروموزوم هر کدام جزیرهای مجزا از بافت ناهمگون ایجاد میکنند. در انسانها، بروز اثر موزاییکی با گذشت زمان با بیماریهایی مثل نارسایی مزمن کلیه، فیبروز و افزایش خطر ابتلا به گونه شدید کووید ارتباط مستقیم پیدا کرده است.
ارتباط میان از دست رفتن کروموزوم Y و توسعه سلولهای سرطانی
از آنجایی که شواهد حذف موزاییکی کروموزوم Y پیشتر در مبتلایان به سرطان سلول کلیوی و سرطان مری ثبت شده بود، پژوهشگران نقشهبرداری دقیقی از حضور آن در بافتهای مجاور تومورها انجام دادند. برای این منظور، نمونههای بافتی متعلق به ۱۱ اندام اصلی از بدن ۴۰۰ اهداکننده مرد تحلیل شد تا الگوی بیان ژنتیکی در بافتهای نرمال، پیشسرطانی و تومورهای بدخیم مشخص شود.
این یافتهها درک دانشمندان از روند بروز تومورها را تغییر داده است؛ زیرا آنها متوجه شدهاند که با کاهش و کمیاب شدن کروموزوم Y در بافتها، احتمال شکلگیری تومورهای سرطانی نیز روندی صعودی به خود میگیرد. دکتر «دن تئودورسکو»، نویسنده ارشد پژوهش، در این خصوص توضیح میدهد:
«ما اکنون به این موضوع مانند دامنهای نگاه میکنیم که شیب آن بهمرور تندتر میشود. هرچه بافت به توده سرطانی نزدیکتر باشد، از دست رفتن کروموزوم Y بیشتری در آن مشاهده میکنیم.»
بررسیهای دانشمندان نشان داده هرچه مقدار کروموزوم Y در یک بافت بیشتر باشد، ژنهای مربوط به آن هم فعالتر میمانند. در مقابل، کم شدن این کروموزوم پدیدهای به نام «اثر میدانی» ایجاد میکند؛ وضعیتی که کل آن بخش از بافت را آسیبپذیر کرده و سلولها را در معرض عواملی قرار میدهد که خطر ابتلا به سرطان را بالا میبرند.
پیش از این نیز معلوم شده بود که این شیب کاهشی با نارساییهای دیگر مرتبط است؛ بهعنوان مثال افراد مبتلا به نارسایی قلبی با کروموزوم Y کمتر، نارساییهای عروقی شدیدتری تجربه میکردند. تجمیع این دادهها نشان میدهد کاهش پیوسته این کروموزوم در یک ناحیه موجب التهاب موضعی شده و عملکرد بافت را به سمت شرایط مستعد سرطان پیش میبرد.
جزئیات این مطالعه در نشریه تخصصی JCI Insight منتشر شده است.
